B1Het Klokhuis · 19 juni 13:00
Hoe werkt een microscoop?
Transcript
- Een blad,
- bloemetjes.
- Met een vergroot glas kun je dingen van
- dichtbij bekijken
- en zie je details die met het blote oog
- onzichtbaar zijn. Kijk je door een plat
- glas, een raam bijvoorbeeld, dan zie je
- deze wesp zoals die is. Er verandert
- niks. Maar zet je nou een bolglas
- tussen, een vergroot glas, dan wordt de
- wesp als het ware uitgerekt. En dan zie
- je hem dus uitvergroot. [muziek]
- En nou is het zo, hoe boller een
- vergroot glas of lens is, hoe groter
- iets lijkt. Bij deze lens zie je mijn
- oog zo. Maar met deze bollere lens wordt
- mijn oog veel groter. En met meerdere
- lenzen achter elkaar kan je iets nog
- meer vergroten. En dan heb je een
- microscoop. bijvoorbeeld [muziek] deze.
- Kijk, in dit gedeelte waar je doorheen
- kijkt zitten lenzen, maar ook eh hierin
- en ook hieronderin. En zo kan je
- voorwerpen wel 200 tot 400 keer
- vergroten. En zie je details die je met
- alleen je oog nooit zou kunnen zien.
- En dat kijken door microscopen, dat doen
- we al heel erg lang. Hier in Rijksmuseum
- Boerhaven hebben ze microscopen waar
- mensen 400 jaar geleden al dingen mee
- bestudeerden. Bijvoorbeeld insecten die
- ze dan vervolgens natekende.
- Maar toen maakte deze man Antony van
- Leeuwenhoek rond 1670 iets nieuws
- waarmee hij de wereld veranderde.
- En dat was dit
- [muziek]
- conservatorte teamen. Dus dit kleine
- dingetje is die grootste uitvinding.
- Ja, precies. Dit is een speciale van
- Leeuwhoek microscoop. En je ziet het
- bijna niet, maar hierin zit een klein
- superbol lentje, een soort miniknikker.
- Van Leeuwhoek maakte deze lentjes zelf
- en ze konden tot wel 270 keer vergroten.
- 270, dat is voor zo'n piepklein ding
- echt heel veel.
- Ja. En omdat ze zoveel vergroten, noemen
- we dit toch een microscoop.
- [muziek]
- Deze lentjes waren de beste die in die
- tijd werden gemaakt. En hiermee kon van
- Lebenhoek tot dan toe onzichtbare wereld
- openen.
- Ja, een wereld die mensen dus nog nooit
- hadden gezien.
- Met een microscoop kan je een
- onzichtbare wereld zichtbaar maken. En
- Antony van Leeuwhoek was de eerste die
- een microscoop maakte die tot wel 270
- keer kon vergroten.
- Ja, klopt. En hij was ook de eerste die
- niet alleen het bekende bekeek, maar ook
- het onbekende. Zo onderzocht hij
- bijvoorbeeld zijn eigen bloed. Dat deed
- hij in een glazen buisje. En dan
- [muziek] keek hij en hij zag dat het uit
- allerlei bloedcellen is opgebouwd. Dat
- wisten mensen in die tijd helemaal niet.
- [muziek] En zo onderzocht hij ook
- bijvoorbeeld andere dingen zoals plas of
- sperma.
- Maar wat moet hij verwonderd zijn
- geweest?
- Ja, hij viel van zijn stoel van wat hij
- allemaal ontdekte. In slootwater
- bijvoorbeeld zag hij dat er piepkleine
- diertjes leven en algjes en bacteriën,
- microleven. En hij was de eerste mens
- ooit op aarde die dat ooit heeft gezien.
- Ja, bizar. Ja. En om dat dan ook met
- andere mensen te delen, maakte hij er
- tekeningen van. Moet je kijken hoe mooi.
- [muziek]
- En hij schreef ook brieven naar andere
- wetenschappers.
- Ja. En zo werd hij de vader van de
- microbiologie.
- Ja. En dat is de wetenschap [muziek]
- die Piepklein leven bestudeert.
- Pas 200 jaar later kwamen er betere
- microscopen die ook makkelijker te
- gebruiken waren. En toen gingen
- wetenschappers er in laboratoriën ook
- steeds meer onderzoek mee doen naar het
- menselijk lichaam en ziekte. en
- ontdekten ze bijvoorbeeld dat piepkleine
- bacteriën en later ook [muziek] virussen
- ons ziek kunnen maken. En ze
- onderzochten hoe we die ziekte [muziek]
- kunnen bestrijden.
- Tegenwoordig wordt er nog steeds heel
- veel onderzoek gedaan met microscopen.
- Bijvoorbeeld hier bij de universiteit
- Utrecht.
- En [muziek] dit is de afdeling
- celbiologie. Hey Lucas.
- Hoi.
- Jij bent het eh hoofd hier hè. Wat wat
- doen jullie hier? [muziek] Ja, op deze
- afdeling en al deze ruimtes doen we met
- tientallen onderzoekers onderzoek naar
- de levende cel. Bijvoorbeeld cellen van
- eh dieren, maar ook van mensen.
- En met microscopen. Dus
- met microscopen. Ja. En met deze
- microscopen kunnen we de cellen niet
- alleen zichtbaar maken, maar we kunnen
- ook kijken wat er in [muziek] de levende
- cel zich allemaal afspeelt.
- Wauw, ik ben benieuwd.
- Maar in levende cellen kijken, cellen
- zijn toch piep klein. Die kan je met het
- blote ogen niet zien. Dat klopt. Cellen
- zijn ontzettend klein. En hier heb ik
- bijvoorbeeld een model van de cel. En
- dit is wel 1000 keer groter dan in het
- echt.
- Ja.
- En ons hele [schraapt keel] lichaam en
- alles wat leeft bestaat uit cellen.
- [muziek] En er zijn allerlei
- verschillende soorten cellen in ons
- lichaam. bijvoorbeeld huidcellen of
- hartcellen eh bloedcellen en de
- zenuwcellen.
- Oh, die hebben echt allemaal totaal
- andere vormen.
- Dat klopt. Ja, al die cellen hebben een
- andere vorm en dat kunnen we met de
- microscoop dus heel goed bekijken. Maar
- zelfs in de levende cel zijn ook weer
- allerlei onderdelen en daar gebeurt van
- alles.
- Kijk maar eens in de microscoop. Dan zie
- je levende hersencellen.
- Wauw, waanzinnig joh. En hier zitten die
- levende cellen in. Want dat is eigenlijk
- wat ik hier ook zie, hè.
- Dat klopt. Hier vergroten we ongeveer
- 1000 keer, maar we kunnen met andere
- microscopen wel 100.000 keer vergroten
- en 3D beelden maken en [muziek] in de
- levende cel kijken.
- Met deze [muziek] microscoop kunnen we
- heel snel driedimensionale beelden van
- levende cellen maken.
- Oh, maar deze hele tafel is een
- microscoop. Dat klopt. Hier liggen de
- cellen in dit [muziek] geval van een
- wormpje en het licht gaat via deze
- microscoop langs allerlei lenzen en
- spiegeltjes uiteindelijk naar deze
- camera.
- En wat krijg je dan uiteindelijk te
- zien?
- Uiteindelijk zie je dan dit. Hier zie je
- echt in drie dimensies de wormcellen
- [muziek] die aan het delen zijn. Zie je
- de vorming van nieuwe cellen?
- Want dit gebeurt gewoon nu.
- Ja.
- En en wat kan je hier dan als
- onderzoeker mee? Nou, omdat we nu zo erg
- uitvergroten, kunnen we ook echt in de
- cellen kijken en kunnen we dus zien wat
- er goed [muziek] gaat of wat er misgaat.
- Wauw, vet zeg.
- Met microscopen kun je cellen op
- [muziek] verschillende manieren
- bestuderen en er zo achterkomen hoe
- bijvoorbeeld ziektes ontstaan in de cel.
- Hey Jasper, jij doet onderzoek naar wat
- er in levende cellen gebeurt. En dat doe
- je met deze fluorescensie microscoop.
- Maar wat kan deze
- nou? Met deze microscoop kunnen we dus
- de verschillende onderdelen van de cel
- een kleurtje geven. Hieronder liggen nu
- levende cellen en hier hebben we dus
- hersencellen. En met gewoon licht kunnen
- we al mooi de vorm van de cel zien. Maar
- met deze microscoop kunnen we dus
- allerlei onderdelen een kleurtje geven.
- Zo kunnen we de celkern blauw maken of
- allerlei andere onderdelen kleurtjes
- geven.
- Oh, wat mooi dit hé. En kan je dit dan
- ook nog verder vergroten?
- Ja, dus dit is zo'n 2000 keer vergroot,
- maar we kunnen het nog verder vergroten
- tot wel 100.000. 1000 keer. Hier is het
- 5000 keer vergroot. En dan kan je dus
- inkijken en de verschillende onderdelen
- zien bewegen.
- Oh, wat cool. Maar dit is net een soort
- snelwegnetwerk in de nacht.
- Ja,
- mooi zeg. En waarom is dat dan voor
- jullie zo belangrijk?
- Nou, omdat bij bijvoorbeeld
- hersenziektes dan kunnen die
- verschillende onderdelen van de cel niet
- meer goed werken. Dus door in deze
- cellen te kijken kunnen we zien wat er
- misgaat.
- Ja.
- En om dat te onderzoeken kunnen we nog
- verder inzoomen. Deze cel is
- bijvoorbeeld wel 20.000 keer vergroot.
- En dan kun je dus zien dat er in de cel
- allerlei soort van vuilniswagens
- rondrijden die het afval opruimen in de
- cel.
- Die die roze puntjes, dat zijn die
- vuilniswagens.
- Ja, precies. En door ze een kleurtje te
- geven kunnen we zo mooi volgen in de
- cel.
- Is toch ongelooflijk dat je live zo
- dichtbij in levende cellen kan komen.
- Maar hoe kan je dan zien dat het
- misgaat? [muziek] Nou, daarvoor moeten
- we eigenlijk nog verder inzoomen. Dus
- deze cel is een zieke cel en die is wel
- 100.000 keer vergroot. En dan kun je
- zelfs in de vuilniswagens kijken hier in
- paars. En dan kun je ook zien dat in
- geel het afval niet meer wordt opgeruimd
- en eromheen blijft liggen.
- Ja. Dus doordat je met jullie microscoop
- kan zien hoe een cel ziek wordt, kan je
- de medische wetenschappen en artsen
- helpen.
- Ja, precies. Dus als we weten hoe het
- fout gaat, kunnen we ook helpen om dat
- op te lossen.
- Ongelofelijk. Echt geweldig. wat je
- allemaal niet met microscopen kan doen
- en zo belangrijk. Ja, als Antony van
- Leeuwenhoek toch eens zou weten waar
- zijn onderzoek allemaal toe zou leiden,
- [muziek] dan zou hij denk ik superblij
- zijn.